1919.html



Kalenders

Gregoriaanse kalender 1919 MCMXIX Ab urbe condita 2672 Armeense kalender 1368 ԹՎ ՌՅԿԸ Chinese kalender 4615 – 4616 乙午 – 丙未 Ethiopische kalender 1911 –1912 Hebreeuwse kalender 5679 – 5680 Hindoekalenders - Vikram Samvat 1974 – 1975 - Shaka Samvat 1841 – 1842 - Kali Yuga 5020 – 5021 Iraanse kalender 1297 –1298 Islamitische kalender 1338 –1338

bewerk Gebeurtenissen

• Oprichting van de Weimarrepubliek in Duitsland.
• (Nederland) - Algemeen kiesrecht voor vrouwen wordt ingevoerd.
• (Frankrijk) - Als eerste Europese autofabriek neemt Citroën de lopende band in gebruik.

januari

• 5 - (Duitsland) - In Berlijn breekt de Spartacusopstand uit, die bloedig wordt neergeslagen.
• 21 - (Ierland) - De 75 Lagerhuisleden van Sinn Féin, die in december 1918 zijn gekozen, komen bijeen in Mansion House, Dublin. Ze roepen zich uit tot onafhankelijk Iers parlement (Dail Eirean), met Eamon de Valera als voorzitter.
• 25 - (Frankrijk) - De Parijse vredesconferentie besluit op haar tweede zitting tot de oprichting van de Volkenbond.

februari

• 11 - (Duitsland) - De Duitse Nationale vergadering in Weimar kiest Friedrich Ebert als president.

maart

• 2 - (Rusland) - In Moskou begint het oprichtingscongres van de Derde Internationale (Komintern).
• 21 - (Duitsland) - In Weimar richt de architect Walter Gropius het Bauhaus op. Deze school voor vormgeving heeft grote invloed op het 20e-eeuwse design.
• 23 - (Italië) - Benito Mussolini richt in Milaan de fascistische strijdbond op (fasci di combattimento).

april

• 12 - In Engeland wordt de 48-urige werkweek ingevoerd.
• 13 - Britse en Gurkha troepen vermoorden tenminste 379 ongewapende demonstranten in Amritsar, India
• 17 - (VS) - Charlie Chaplin, Douglas Fairbanks, Mary Pickford en David Wark Griffith stichten de filmmaatschappij United Artists.

mei

• 29 mei - Zonsverduistering, Arthur Eddington observeert afbuiging door het licht van sterren dat langs de zon scheert. Dit is een ondersteuning van de relativiteitstheorie van Albert Einstein.

juni

• 7 - (Duitsland) - De Frankfurter Vereinigung für Neue Kunst organiseert de eerste grote Max Beckmann-tentoonstelling.
• 14 - Alcock en Brown vliegen als eerste non-stop over de Atlantische Oceaan
• 21 juni - De Duitse Kriegsmarine brengt bij Scapa Flow haar oorlogsvloot tot zinken, liever dan haar over te dragen aan de geallieerden.
• 25 - (Duitsland) - Het eerste verkeersvliegtuig dat geheel uit metaal is, volbrengt de eerste proefvlucht.
• 28 - (Frankrijk) - De Duitse delegatie ondertekent het verdrag van Versailles. Daarmee is de Eerste Wereldoorlog officieel beëindigd.

juli

• 2 - (VK/VS) - Het Britse luchtschip R 34 steekt in beide richtingen de Atlantische Oceaan over.
• 4 - (VS) - Jack Dempsey wint het gevecht om de wereldtitel boksen zwaargewicht door een technische knock-out tegen titelverdediger Jess Willard.
• 14 - (Frankrijk) - De Belgische wielrenner Firmin Lambot beslist de eerste naoorlogse Ronde van Frankrijk in zijn voordeel.
• 17 - (VK) - Op Wimbledon wint de Française Suzanne Lenglen de finale damesenkelspel van de zevenvoudige winnares Dorothea Lambert-Chambers. In het herenenkelspel wint Gerald L. Patterson uit Australië.
• 21 - Stichting van de Nederlandse Vliegtuigfabriek Fokker door Anthony Fokker
• 22 - (VK) - In Londen wordt het ballet El sombrero de tres picos van Manuel de Falla voor het eerst uitgevoerd. Decors en kostuums zijn ontworpen door Pablo Picasso.

augustus

• 1 augustus-15 september - Eerste Luchtvaart Tentoonstelling Amsterdam, de ELTA, gebouwd door de Haagse architect Roosenburg, georganiseerd door Albert Plesman
• 9 - (Duitsland) - Er komt een regelmatige verbinding met luchtschepen tussen Berlijn en Friedrichshafen (aan de Bodensee).
• 17 - (Duitsland) - Erna Murray zwemt een nieuw wereldrecord op de 100 meter schoolslag met een tijd van 1'33,2".
• 17 - (VS) - In Indianapolis vestigt Gertrud Ederle een wereldrecord op de 800 meter vrije slag met een tijd van 13'19,2".

september

• 10 - In Saint-Germain-en-Laye sluiten Oostenrijk en de geallieerden vrede. De kleine bondsrepubliek moet de onafhankelijkheid erkennen van Hongarije, Polen, Tsjecho-Slowakije en Joegoslavië.
• 12 - Uit woede over het vredesverdrag met Oostenrijk trekt een groep Italiaanse nationalisten onder aanvoering van de dichter Gabriele D'Annunzio Fiume binnen. De Italiaanse regering weigert de stad te annexeren en sluit alle toegangswegen af.
• 18 - In Berlijn worden de UFA-studio's geopend met de première van de speelfilm Madamme Dubarry van Ernst Lubitsch. De studio's zijn tot hun opheffing in 1945 de grootste van Europa; ook Nederlandse acteurs als Tilly Bouwmeester en Johan Heesters zullen er werken.
• 21 - De Oriënt-Express tussen Parijs en Constantinopel hervat de dienst.
• 22 - Albert I vertrekt naar de Verenigde Staten, waar hij tot begin november zal rondreizen.

oktober

• 7 - De Luchtvaart Maatschappij voor Nederland en Koloniën wordt opgericht door luchtvaartpionier Albert Plesman.
• 7 - (Duitsland) - Bij paardenrennen worden bij de finish voor het eerst controlecamera's gebruikt.
• 10 - (Rusland) - Geconfronteerd met de successen van het Rode Leger in de burgeroorlog, gaan de westerse machten over tot een economische blokkade tegen Rusland.
• 10 - (Oostenrijk) - De opera Die Frau ohne Schatten van Richard Strauss gaat in première in Wenen.
• 18 - (Spanje) - In Madrid wordt de metro in bedrijf genomen.
• 30 - (Verenigd Koninkrijk) - In Cambridge slaagt Ernest Rutherford erin om kunstmatig een atoomkern te splitsen.

november

• Begin november - Adolf Hitler sluit zich aan bij de NSDAP, de Duitse Nationaal-socialistische Arbeiderspartij.
• 6 - Eerste radio-uitzending in Nederland voor een algemeen publiek verzorgd door radiopionier à Steringa Idzerda met zijn zender PCGG.
• 16 - (Duitsland) - Hans Bredow demonstreert in Berlijn een buizenzender voor spraak en muziek.
• 18 - (VS) - De Senaat wijst ratificatie van het verdrag van Versailles af en de Verenigde Staten treden niet toe tot de Volkenbond.
• 23 - (Italië) - De Fransman André Boillot wint met een Peugeot de Targa Florio op Sicilië.
• 28 - (Duitsland) - In Berlijn opent Max Reinhardt het door Hans Poelzig gebouwde Grosse Schauspielhaus met de Oresteia van Aeschylus.

december

• 3 - In Nederland treedt de Invaliditeitswet van Talma in werking.

zonder datum

• De dwergstaat Moresnet wordt krachtens het Verdrag van Versailles opgeheven en gaat op in België. Ook Malmedy en Eupen komen aan België.
• - Erik Satie componeert het symfonische drama Socrates en het pianowerk Nocturnes.
• (België) - Algemeen kiesrecht voor mannen wordt ingevoerd.
• - Juan de la Cierva ontwikkelt de autogiro, de voorloper van de huidige helikopter.
• (VS) - De raketpionier Robert H. Goddard ontdekt "een methode voor het bereiken van extreem grote hoogten": het principe van de vloeibare-brandstofraket.

bewerk literatuur

• Cissy van Marxveldt: De HBS-jaren van Joop ter Heul.

bewerk Geboren

januari

• 1 - J.D. Salinger, Amerikaans schrijver
• 3 - Henk Sprenger, Nederlands striptekenaar (overleden 2005)
• 23 - Jan Derksen, Nederlands wielrenner

februari

• 1 - Pietro Garinei, Italiaans musicalcomponist en -producent (overleden 2006)
• 5 - Red Buttons, Amerikaans acteur (overleden 2006)
• 18 - Jack Palance, Amerikaans acteur (overleden 2006)
• 24 - Nellie Connally, Amerikaans inzittende van de auto waarin president Kennedy werd vermoord (overleden 2006)
• 26 - Beppie Nooij jr., Nederlands actrice (overleden 1979)

maart

• 12 - Frank Campanella, Amerikaans acteur (overleden 2006)
• 13 - Klazien Rotstein-van den Brink, Nederlands kruidenvrouw (overleden 1997)
• 17 - Nat King Cole, Amerikaans jazzmuzikant (overleden 1965)
• 24 - Robert Heilbroner, Amerikaans econoom (overleden 2005)
• 27 - Simon van Collem, Nederlands journalist en omroepmedewerker (overleden 1989)

april

• 2 - Delfo Cabrera, Argentijns atleet (overleden 1981)
• 8 - Ian Smith, Rhodesisch politicus (overleden 2007)
• 14 - Raúl Primatesta, Argentijns aartsbisschop en kardinaal (overleden 2006)
• 21 - Frank Essed, Surinaams politicus (overleden 1988)
• 21 - Erika Visser, Nederlands kunstenares (overleden 2007)
• 23 - Yoshitaro Nomura, Japans filmregisseur (overleden 2005)
• 27 - Leo van Zandvliet, Nederlands voorzitter van voetbalclub Feyenoord (overleden 1999)
• 29 - Gérard Oury, Frans regisseur, scenarioschrijver en acteur (overleden 2006)

mei

• 3 - Pete Seeger, Amerikaans folk- en protestzanger
• 6 - Alejandro Finisterre, Spaans dichter (overleden 2007)
• 7 - Eva Duarte de Perón, Argentijns First Lady (overleden 1952)
• 7 - La Esterella, Belgisch zangeres
• 15 - Mary Eugenia Charles, Dominicaans politica (overleden 2005)
• 17 - Antonio Aguilar, Mexicaans zanger en acteur (overleden 2007)
• 18 - Boris Christoff, Italiaans-Bulgaars operazanger (overleden 1993)
• 19 - Mitja Ribičič, Sloveens politicus
• 24 - Leo van Heijningen, Nederlands advocaat en publicist (overleden 2008)

juni

• 6 - Lord Carrington, Engels politicus
• 12 - Lo de Ruiter, Nederlands ambtenaar, politicus, (omroep)bestuurder en publicist (overleden 2008)
• 14 - Sam Wanamaker, Amerikaans acteur en regisseur (overleden 1993)
• 17 - Max Dendermonde, Nederlands schrijver (overleden 2004)
• 17 - Ton Lutz, Nederlands acteur
• 17 - Galina Oestvolskaja, Russisch componiste (overleden 2006)

juli

• 6 - Ernst Haefliger, Zwitsers tenor (overleden 2007)
• 14 - Ferdi Kübler, Zwitsers wielrenner
• 14 - Janneke Johanna Landman, Nederlands voorvechter voor de dovenwereld (overleden 2007)
• 15 - Iris Murdoch, Iers-Engels schrijfster en filosoof (overleden 1999)
• 16 - Choe Gyuha, Zuid-Koreaans president (overleden 2006)
• 20 - Edmund Hillary, Nieuw-Zeelands bergbeklimmer (overleden 2008)
• 26 - James Lovelock, Engels bioloog
• 31 - Primo Levi, Italiaans schrijver (overleden 1987)

augustus

• 4 - Emmy Lopes Dias, Nederlands actrice (overleden 2005)
• 5 - Mary Servaes, alias Zangeres Zonder Naam, Nederlands zangeres (overleden 1998)
• 8 - Dino de Laurentiis, Italiaans filmproducer
• 9 - Joop den Uyl, Nederlands politicus en minister-president (overleden 1987)
• 24 - Drs. P, Nederlands liedjesschrijver, zanger en taalkunstenaar
• 30 - Wolfgang Wagner, Duits regisseur, decorontwerper en directeur

september

• 7 - Briek Schotte, Belgisch wielrenner (overleden 2004)
• 10 - Lex van Delden, Nederlands componist (overleden 1988)
• 15 - Fausto Coppi, Italiaans wielrenner (overleden 1960)
• 29 - Masao Takemoto, Japans gymnast (overleden 2007)

oktober

• 17 - Zhao Ziyang, Chinees politicus (overleden 2005)
• 17 - Es'kia Mphahlele, Zuid-Afrikaans schrijver, literatuurwetenschapper, kunstactivist en humanist (overleden 2008)
• 18 - Anita O'Day, Amerikaans zangeres (overleden 2006)
• 22 - Doris Lessing, Iraans-Brits schrijfster
• 22 - Dé Stoop, Nederlands sportbestuurder (overleden 2007)
• 25 - Luis H. Álvarez, Mexicaans politicus
• 27 - Herman Kuiphof, Nederlands sportverslaggever (overleden 2008)
• 28 - Bernhard Wicki, Oostenrijks regisseur en acteur (overleden 2000)

november

• 4 - Peter Schilperoort, Nederlands jazzmusicus en bandleider (overleden 1990)
• 10 - François Périer, Frans acteur (overleden 2002)
• 19 - Gillo Pontecorvo, Italiaans regisseur en scenarioschrijver (overleden 2006)
• 23 - Peter Frederick Strawson, Brits filosoof (overleden 2006)
• 26 - Frederik Pohl, Amerikaans sciencefictionschrijver en redacteur
• 30 - Detlef Kraus, Duits pianist (overleden 2008)

december

• 14 - Edouard Longerstaey, Belgisch diplomaat (overleden 1986)
• 15 - Åke Seyffarth, Zweeds schaatser (overleden 1998)
• 16 - Manke Nelis, Nederlands muzikant (overleden 1993)
• 24 - Pierre Soulages, Frans kunstschilder en beeldhouwer
• 29 - Pieter Terpstra, Nederlands schrijver en journalist (overleden 2006)

datum onbekend

• Pratap Chandra Chunder, Indiaas politicus (overleden 2008)

bewerk Overleden

januari

• 6 - Theodore Roosevelt (60), 26^e president van de Verenigde Staten en winnaar Nobelprijs voor de Vrede
• 15 - Rosa Luxemburg (47) en Karl Liebknecht (47), marxistische revolutionairen

februari

• 3 - Edward Charles Pickering (73), Amerikaans sterrenkundige

maart

• 25 - Wilhelm Lehmbruck (38), Duits expressionistisch kunstenaar

april

• 4 - Francesco Marto (10), Portugese zalige, belijder en ziener van Fátima
• 10 - Emiliano Zapata (39), Mexicaans revolutionair

augustus

• 9 - Ruggiero Leoncavallo (61), Italiaanse componist
• 11 - Andrew Carnegie (83), Amerikaans industrieel

november

• 15 - Michail Doliwo-Dobrowolski (57), Russisch uitvinder
• 18 - Ferdinand Domela Nieuwenhuis (72), Nederlands politicus en sociaal-anarchist
• 29 - Szymon Winawer (81), Pools schaker

december

• 3 - Pierre-Auguste Renoir (78), Frans kunstschilder
• 27 - Theo de Meester (68), Nederlands topambtenaar, bestuurder en politicus