Imperium osmańskie.html



دولت عالیه عثمانیه Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye Osmanlı İmparatorluğu Imperium Osmańskie
← ← 1299-1923 →
Flaga Imperium Osmańskiego Godło Imperium Osmańskiego
Dewiza: (arab.) 'دولت ابد مدت Devlet-i Ebed-müddet (Wieczny kraj)
Język urzędowy	osmańsko-turecki
Język używany	osmańsko-turecki, turecki, arabski, grecki, węgierski, serbski, bośniacki, chorwacki, bułgarski, cerkiewnosłowiański, koptyjski, hebrajski, kurdyjski, ormiański, macedoński, albański, czarnogórski, rumuński, rusiński, tatarski
Stolica	Söğüt (1299-1326), Bursa (1325-1365), Edirne (1365-1453), Stambuł (Konstantynopol) (1453-1922)
Ustrój polityczny	sułtanat, Monarchia despotyczna
Ostatnia głowa państwa	sułtan Mehmed VI
Ostatni szef rządu	Wielki wezyr Ahmed Tevfik Pasza
Powierzchnia  • całkowita	(1680) 12 000 000 km²
Liczba ludności (1919)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	14 629 000 osób/km²
Jednostka monetarna	akçe, kuruş, lira
Data powstania	1299
Data likwidacji	29 października 1923

Imperium Osmańskie (jako nazwa państwa pisane wielką literą, jako nazwa imperium dynastii Osmanów - małą; dla tego drugiego znaczenia synonimem jest nazwa imperium ottomańskie) - państwo tureckie (kalifat) na Bliskim Wschodzie, założone przez jedno z plemion tureckich w zachodniej Anatolii, obejmujące w okresie od XIV do XX wieku Anatolię, część południowo-zachodniej Azji, północną Afrykę i południowo-wschodnią Europę. W kręgach dyplomatycznych na określenie dworu sułtana, później także całego państwa tureckiego, stosowano termin Wysoka Porta.

W wiekach XVI i XVII było to jedno z najpotężniejszych politycznie i militarnie państw na świecie, od chwili, gdy kraje europejskie poczuły się zagrożone stałymi postępami imperium na Bałkanach.

edytuj Historia

Rozwój terytorialny Imperium osmańskiego w latach 1299–1683.

Państwo zostało założone przez Osmana I. Imię założyciela brzmi po arabsku Uthman - stąd też pochodzi alternatywna nazwa sułtanatu (imperium otomańskie). W pierwszych wiekach swojego istnienia było to państwo skrajnie agresywne, prowadzące nieustanną politykę podbojów. W wiekach XIII-XIV władcom tureckim udało się podbić całą Anatolię oraz rozpocząć trwający ponad dwa wieki podbój Półwyspu Bałkańskiego, stopniowo podporządkowując sobie skłócone i słabe feudalne państewka chrześcijańskich władców. Dalszy rozwój imperium powstrzymali islamscy przywódcy religijni, którzy sprzeciwiali się wprowadzaniu wszelkich wynalazków z Europy, takich jak zegar, czy kompas, uważając, że rytm dnia muzułmanina powinien być regulowany przez cykl modlitw. Przegrana w bitwie pod Wiedniem rozpoczęła wypieranie Turków z Europy .

edytuj Organizacja państwa

Sułtan był władcą despotycznym, "panem ludzkich karków" - wszystkich poddanych traktowano jak jego niewolników. Państwo i cała ziemia w jego obrębie uznawana była za dziedziczną własność dynastii Osmanów. Wola sułtana była święta, a jedynym ograniczeniem jego władzy był szariat (prawo religijne) - nie mógł on postępować wbrew jego przepisom. Sułtana nazywano kalifem, "sługą dwóch świątyń" (odniesienie do opieki nad Mekką i Medyną), "imperatorem Wschodu i Zachodu", a wykorzystując perskie wzorce ustrojowe - padyszachem (panem królów) lub szachinszachem (królem królów). Sułtani tytułowali się także cesarzami rzymskimi (po zdobyciu Konstantynopola w 1453 roku).

Sułtan rządził z pomocą zastępu urzędników. Najwyższym był wielki wezyr, który odpowiadał za koordynację prac urzędów, politykę zagraniczną, ogólną politykę wewnętrzną, często dowodził wyprawami wojennymi. Poza nim było jeszcze dwóch wezyrów niższego stopnia. Dwaj ministrowie zajmowali się skarbowością i finansami, çavus başi (czyt. czawus baszi) kierował dworem i wymiarem sprawiedliwości, kapudan pasza dowodził flotą wojenną, kahyabey kierował sułtańską kancelarią, dwóch kadi asker odpowiadało za sądownictwo wojskowe. Najwyżsi urzędnicy byli członkami dywanu (rady doradczej sułtana), która często obradowała sama i, niczym rząd, zajmowała się sprawami powierzonymi przez władcę.

Generalnie było to państwo o strukturze feudalnej o ogromnych wpływach biurokracji i armii.Było ono na tyle sprawnie administrowane iż w Europie wieków XV-XVII panowało wśród wielu rządzących oraz filozofów społecznych przekonanie o niemalże doskonałości systemu tureckiego który próbowano mniej lub bardziej udanie naśladować (początki absolutyzmu w Europie).W swojej organizacji gospodarczej było to państwo łupieskie które swój zloty okres przeżywało w okresie grabienia podbijanych terytoriów. Taka organizacja państwa była spadkiem po koczowniczych początkach imperium kiedy to imperium było po prostu jednym z wielu łupieżczych sułtanatów istniejących w Azji Mniejszej. Imperium nie zdołało jednak z powodu nadmiernej biurokratyzacji i militaryzacji życia społecznego wytworzyć klasy średniej i zaczątków nowoczesnej gospodarki kapitalistycznej. Spowodowało to iż od wieku XVII imperium zaczęło powoli chylić się ku upadkowi (w wiekach XVIII i szczególnie XIX zwano Turcję "chorym człowiekiem Europy")Trzeba jednak przyznać ze w wiekach XV-XVIII na tle targanych wojnami państw europejskich było ono oazą stabilności i dzięki rozwojowi handlu względnej zamożności co powodowało iż ludność chłopska z terenów cesarstwa Habsburgów mając dosyć wojen i prześladowań religijnych uciekała na tereny osmanów.

edytuj Kultura

Imperium osmańskie było państwem wielokulturowym o charakterze militarno-religijnym. Szansę awansu społecznego stwarzało jedynie przejście na islam^[1].Wielu wysokich urzędników wywodziło się spośród Albańczyków oraz greckiej arystokracji (tzw.fanariotów). Generalnie kultura imperium była militarystyczna,biurokratyczna (regulowano np:kolor ubrań i butów noszonych przez poszczególne grupy społeczne i narodowości) i teokratyczna ale nie nacjonalistyczna a Turcy jako narodowość nie byli jakoś specjalnie faworyzowani.

edytuj Wojsko

Główną siłą zbrojna Imperium byli:

1. Janczarzy. Początki formacji w późnym średniowieczu (w ciągu XIV wieku) Była to piechota (i jednocześnie rodzaj zakonu-bractwa wojskowego)złożona z żołnierzy wychowywanych od małego w fanatyzmie religijnym i oddaniu dla sułtana. Pochodzili oni z rodzin chrześcijańskich, odbierano ich rodzicom w bardzo młodym wieku i wcielano do "bractwa" gdzie przechodzili bardzo surowy trening. Byli oni formacją czysto zawodową na utrzymaniu państwa i jako tacy nie mogli zajmować się żadną inną działalnością (np:prowadzeniem interesów) a możliwości założenia rodziny były bardzo ograniczone. Janczarzy słynęli z doskonalej dyscypliny i waleczności i odegrali kluczowa role w podbojach imperium osmańskiego (szczególnie w jego "złotym okresie"-wieki XIV-XVII). Od polowy wieku XVII dyscyplina w ich szeregach znacznie spadła (pozwolono miedzy innymi na zajmowanie się handlem wskutek czego wielu janczarów stało się bardziej kupcami niż żołnierzami), mnożyły się nadużycia, dochodziło do buntów i rebelii (janczarzy nawet obalali i wynosili sułtanów). Pod koniec XIX wieku zostali zniszczeni przez jednego z sułtanów który uznał ich za formacje całkowicie przestarzałą i poprzez swoja prywatę groźną dla państwa.
2. Spahia.Ciężka jazda o semifeudalnym charakterze (byli oni dzierżawcami ziemi nadanej im przez sułtana a nie jej właścicielami jak rycerze w Europie). Przez wielu znawców uważani za jedna z najlepszych formacji konnych w historii (obok perskich katafarow,polskiej husarii i egipskich mamelukow).Ich sposób walki i codziennego życia był nieco podobny do europejskiego rycerstwa (szlachty) choć byli znacznie bardziej zdyscyplinowani i nigdy nie osiągnęli takich wpływów w państwie jak szlachta w Europie.
3. Akinji.Lekka jazda i początkowo główna siła imperium, której zadaniem był zwiad,wypady łupieżcze oraz patrolowanie granic. Uzbrojeni byli i walczyli w stylu, który można w uproszczeniu nazwać "tatarskim". Odegrali znaczną rolę w początkach imperium potem ich rola znacznie spadła.
4. Wojska posiłkowe i sojusznicze. Dużą siłą byli Tatarzy,Albańczycy, Wołosi i Mamelucy z którymi jednak bywały też kłopoty (np:mamelukowie początkowo byli przeciwnikami imperium i nigdy do końca nie pogodzili się z utratą niepodległości).
5. Bardzo liczne ale słabo wyszkolone było pospolite ruszenie.

Ogólnie można stwierdzić iż armie imperium były na ogół bardzo liczne i zdyscyplinowane. W średniowieczu oraz wiekach XVI i XVII przewyższały skutecznością bojowa swoje zachodnie odpowiedniki,później ogólne zapóźnienie technologiczne imperium i upadek dyscypliny zrobiły swoje i w wieku XIX armia imperium poza swoją liczebnością nie przedstawiała już większej wartości bojowej.

edytuj Prowincje

W okresie swojego rozkwitu w skład imperium osmańskiego wchodziło 29 prowincji z Azji, Afryki i Europy, kilka księstw wasalnych (wśród których były Wołoszczyzna, Siedmiogród, Mołdawia, Algieria i Tunezja) oraz chanat krymski, które były zobowiązane do wierności państwu Osmanów.

edytuj Sułtani

Zobacz więcej w osobnym artykule: Władcy Turcji.

edytuj Ciekawostki

Imperium Osmańskie, a po jego upadku Republika Turecka nigdy nie uznały rozbiorów Polski z 1772 roku (I rozbiór Polski), z 1792 roku (II rozbiór Polski) i z 1795 roku (III rozbiór Polski).

Przypisy