Język rumuński.html |
| | | ca | | | de | | | en | | | es | | | fr | | | it | | | nl | | | no | | | pl | | | pt | | | ru | | | ro | | | fi | | | sv | | | tr | | | vo | | |
| |  |
| limba română | |
| Obszar | Rumunia, Mołdawia, Bułgaria, Kanada, USA, Rosja Serbia, Ukraina, Węgry Izrael i inne |
| Liczba mówiących | 26 milionów |
| Ranking | 36. |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki indoeuropejskie Języki italskie Języki romańskie Języki wschodnioromańskie Język rumuński |
| Pismo | łaciński |
| Status oficjalny | |
| Język urzędowy | Rumunia, Wojwodina (Serbia), jeden z urzędowych w Unii Europejskiej |
| Regulowany przez | Akademia Rumuńska |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | ro |
| ISO 639-2 | rum/ron |
| ISO 639-3 | ron |
| SIL | RUM |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata | |
Język rumuński (dakorumuński, limba română, limba dacoromână, arch. limba rumână) to język z grupy romańskiej (podgrupa wschodnioromańska) języków indoeuropejskich, którym posługuje się około 26 mln osób, z czego około 20,5 mln w Rumunii, około 2,7 mln w Mołdawii (zob. język mołdawski), około 200 tysięcy w Izraelu, około 100 tysięcy w Serbii i około 400 tysięcy na Ukrainie; mniejsze skupiska użytkowników w innych krajach (takich jak: Australia, Azerbejdżan, Kanada, Węgry, Kazachstan, Rosja i USA).
Język rumuński jest językiem urzędowym w Rumunii, Mołdawii (oficjalna nazwa języka w tym drugim kraju to język mołdawski) i Wojwodinie (Serbia).
Do jego zapisu stosuje się od 1860 roku alfabet łaciński. Wcześniej (od XVI wieku) stosowano w tym celu cyrylicę (w Mołdawii cyrylica obowiązywała też od momentu przyłączenia jej do ZSRR do 1989 roku).
W języku rumuńskim występuje wiele słów występujących w różnych językach słowiańskich, takich jak: da (tak), ceas (czytaj: czias =godzina), război (wojna), nevastă (żona), "duh" duch (np. w połączeniu Duhul Sfânt - Duch Święty), itd. Wyrazy takie stanowią obecnie 14% zasobu słów rumuńskiego języka standardowego, choć w XIX wieku było ich ponad 50%.
Od XIX wieku rumuński był poddawany procesowi reromanizacji, polegającemu na rugowaniu z języka słów pochodzenia nieromańskiego i wprowadzaniu na ich miejsce wyrazów zaczerpniętych z innych języków romańskich, przede wszystkim francuskiego i włoskiego.
Przez niektórych badaczy za dialekty tego języka uważane są języki: istrorumuński, arumuński i meglenorumuński.
Dialektami języka rumuńskiego z grupy Româna moldovenească są Româna moldovenească vestică (używany w Rumunii) oraz Româna moldovenească estică (używany w Mołdawii).
Nowoczesną literaturę rozwinął w języku rumuńskim Mihai Eminescu.
W Polsce filologię rumuńską można studiować na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i eksternistycznie na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. W Warszawie i Wrocławiu prowadzony jest jedynie dostępny dla wszystkich studentów lektorat.
Spis treści |
edytuj Klasyfikacja i zbliżone języki
Język rumuński to język romański, mający wiele wspólnego przede wszystkim z francuskim i włoskim, ale także z hiszpańskim i innymi językami zachodniej Europy.
Jednocześnie język rumuński należy do bałkańskiej ligi językowej i posiada wiele cech łączących go z innymi językami bałkańskimi - bułgarskim, macedońskim, greckim i albańskim.
Najbliższe rumuńskiemu są inne języki wschodnioromańskie: arumuński, meglenorumuński i istrorumuński, które są czasem uznawane za dialekty tradycyjnej rumuńszczyzny. Alternatywną nazwą języka jest dakorumuński - nazwa nawiązuje do dawnej rzymskiej prowincji Dacji, której terytorium znajduje się głównie na ziemiach rumuńskojęzycznych.
Dialekt języka rumuńskiego używany w Mołdawii został nazwany językiem mołdawskim przez radzieckich i późniejszych mołdawskich przywódców, ale językoznawcy nie uznają go za odrębny język.
Biorąc pod uwagę główne języki romańskie, najbliższy rumuńskiemu jest język włoski - mają one około 77% wspólnego słownictwa i zbliżoną gramatykę. Jednakże w porównaniu do włoskiego, rumuński brzmi łagodniej i bardziej miękko. Mimo wielu podobieństw do francuskiego, katalońskiego, hiszpańskiego czy portugalskiego, różnice gramatyczne sprawiają, że języki te mogą być niezrozumiałe dla użytkownika rumuńskiego, jeśli nie uczył się on wcześniej danej mowy.
Poniższy przykład obrazuje podobieństwa (pogrubione) między pięcioma głównymi językami romańskimi:
- Ea închide întodeauna fereastra înainte de a cina. (rumuński)
- Lei chiude sempre la finestra prima di cenare. (włoski)
- Elle ferme toujours la fenêtre avant de dîner. (francuski)
- Ella cierra siempre la ventana antes de cenar. (hiszpański)
- Ela fecha sempre a janela antes de jantar. (portugalski)
- Ona zawsze zamyka okno przed kolacją. (polski)
edytuj Dystrybucja geograficzna
Zobacz więcej w osobnym artykule: romanofonia.Rumuński jest używany w Rumunii, Mołdawii, Ukrainie, Węgrzech, Bułgarii, Serbii, ale istnieją duże społeczności rumuńskojęzyczne w Kanadzie, USA, Niemczech, Izraelu, Australii, Nowej Zelandii, Polsce i Grecji, głównie dzięki migracjom po I i II wojnie światowej. Również upadek bloku komunistycznego i żelaznej kurtyny spowodowały falę migracji, zwłaszcza do krajów o kulturze romańskiej.
edytuj Rumunia
Wg konstytucji Rumunii z roku 1991, rumuński jest urzędowym językiem państwa. Używa się go w oficjalnych wydawnictwach rządowych, systemie edukacji oraz w prawnie ważnych umowach i kontraktach. Również reklamy muszą zostać przetłumaczone na język rumuński przed publikacją bądź emisją.
Institutul Limbii Române, założony przez rumuńskie Ministerstwo Edukacji, promuje język rumuński i wspiera ludzi chcących się go nauczyć, współpracując z departamentem Ministerstwa Spraw Zagranicznych ds. Rumunów za Granicą.
edytuj Mołdawia
Zobacz więcej w osobnym artykule: język mołdawski.Około 10% ludzi mówiących po rumuńsku to Mołdawianie, a rumuński jest jedynym urzędowym językiem Mołdawii. Język ten oficjalnie nazwano mołdawskim, ale jest to sprawa dyskusyjna - wielu językoznawców uważa rumuński i mołdawski za jeden język.
Wg spisu ludności z roku 2004, 16,5% (558 508) z całkowitej liczby mieszkańców Mołdawii wybrało rumuński jako język ojczysty. 60% (2 029 847) natomiast wybrało mołdawski. Liczby te zmieniają się jednak w zależności od obszaru - 40% mieszkańców terenów zurbanizowanych wybrało rumuński. Tylko co siódmy mieszkaniec wsi udzielił takiej odpowiedzi.
edytuj Wojwodina
Ósmy artykuł konstytucji Serbii wymaga, żeby język serbski/serbochorwacki oraz cyrylica były używane w urzędach i instytucjach, podczas gdy transkrypcja łacińska - w sytuacjach ustalonych przez inne prawa. Klauzula w artykule 8.2 precyzyjnie określa, że w regionach Serbii zamieszkanych przez mniejszości narodowe, języki tych mniejszości mogą być używane jako urzędowe w takich samych sytuacjach, jak zapis łaciński.
Artykuł 6 statutu Autonomicznego Regionu Wojwodiny określa, że oprócz języka serbskiego, urzędowymi językami prowincji są węgierski, słowacki, rumuński oraz rusiński.
Rumuński język oraz alfabet są w oficjalnym użyciu w ośmiu miastach: Alibunar, Bela Crkva, Zitişte, Zrenjanin, Kovăciţa, Cuvin, Plandişte i Secanj. Rumuński jest używany również w kilkunastu miejscowościach gminy Vârşeţ.
W spisie ludności z roku 2002, 1,5% mieszkańców Wojwodiny wybrało rumuński jako język ojczysty. Stanowi to około 0,1% wszystkich ludzi mówiących na świecie w tym języku.
edytuj Alfabet
Zobacz więcej w osobnym artykule: alfabet rumuński.Alfabet rumuński składa się z następujących znaków: A, a (a); Ă, ă (ă); Â, â (â din a); B, b (be), C, c (ce); D, d (de), E, e (e); F, f (fe / ef); G, g (ghe / ge); H, h (ha / haş); I, i (i); Î, î (î din i); J, j (je), K, k (ka de la kilogram), L, l (le / el); M, m (me / em); N, n (ne / en); O, o (o); P, p (pe); R, r, (re / er); S, s (se / es); Ș ș (șe); T, t (te); Ț ț (țe); U, u (u); V, v (ve); X, x (ics); Z, z (ze / zet).
edytuj Wymowa
| litera | wymowa (IPA) | przykład |
|---|---|---|
| A a | /a/ | aur - złoto |
| Ă ă | /ə/ | apă - woda |
| Â â | /ɨ/ | România - Rumunia |
| B b | /b/ | bere - piwo |
| C c | ||
| /k/ | clei - klej | |
| przed samogłoskami 'e' oraz 'i': /ʧ/ | ceva - coś; ciudat - dziwny | |
| D d | /d/ | drum - droga |
| E e | ||
| /e/ | tren - pociąg | |
| /je/ | el - on | |
| /e̯/ | leac - lekarstwo | |
| F f | /f/ | frig - zimno |
| G g | ||
| /g/ | glas - głos | |
| przed samogłoskami 'e' oraz 'i': /ʤ/ | ger - mróz; ginere - zięć | |
| H h | /h/ | hamal - tragarz |
| I i | ||
| /i/ | intrare - wejście | |
| w sąsiedztwie samogłoski, oraz na początku wyrazu: /j/ | fier - żelazo; ieri - wczoraj | |
| koniec wyrazu: /ʲ/ | Bucureşti - Bukareszt | |
| Î î | /ɨ/ | în - w |
| J j | /ʒ/ | etaj - piętro |
| K k | /k/ | używane tylko w wyrazach obcego pochodzenia |
| L l | /l/ | lac - jezioro |
| M m | /m/ | formular - forma |
| N n | /n/ | munte - góra |
| O o | ||
| /o/ | om - człowiek | |
| /o̯/ | oaie - owca | |
| P p | /p/ | pod - most |
| R r | /r/ | rută - droga |
| S s | /s/ | soare - słońce |
| Ș ș | /ʃ/ | şcoală - szkoła |
| T t | /t/ | trup - ciało |
| Ț ț | /ʦ/ | ţel - cel |
| U u | /u/ | universitate - uniwersytet |
| V v | /v/ | vapor - statek |
| W w | /v/ | używane tylko w wyrazach obcego pochodzenia |
| X x | /ks/ | excursie - wycieczka |
| Z z | /z/ | zahăr - cukier |
Rumuński alfabet opiera się na alfabecie łacińskim, zawiera również pięć dodatkowych liter. Dawniej istniało aż 12 dodatkowych znaków, stopniowo jednak usuwano je w reformach pisowni.
edytuj Gramatyka
Istnieje pięć przypadków: mianownik (nominativ), dopełniacz (genitiv), celownik (dativ), biernik (acuzativ), wołacz (vocativ).
edytuj Czasownik
Podobnie jak we wszystkich językach romańskich, również w rumuńskim czasowniki odmieniają się przez osoby, liczby, czasy, tryby oraz strony. Standardowy szyk zdania to SVO. Rumuńskie czasowniki podzielone są na cztery grupy koniugacyjne – przynależność czasownika do takiej grupy zależy od końcówki bezokolicznika. Podział na koniugacje jest tylko zwyczajowy, gdyż w obrębie danej grupy istnieje kilka wzorów odmiany.
- pierwsza koniugacja: czasowniki zakończone na —a, jak a da (dać), a cânta (śpiewać), oraz na niedyftongizowane —ea, jak a crea (tworzyć)
- druga koniugacja: czasowniki zakończone na dyftongizowane —ea, jak a putea (móc), a cădea (upadać)
- trzecia koniugacja: czasowniki zakończone na —e, jak a vinde (sprzedawać), a crede (wierzyć)
- czwarta koniugacja: czasowniki zakończone na —i oraz —î, jak a veni (przychodzić), a urî (nienawidzić)
edytuj Zobacz też
edytuj Linki zewnętrzne
- Lucian Boia o języku rumuńskim
- Academia Română – organ standaryzacyjny języka rumuńskiego
- Duży słownik angielsko-rumuński i rumuńsko-angielski oraz koniugator czasowników
- Ethnologue
|
|||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||
