Katedra w Płocku |
| | | ca | | | de | | | en | | | es | | | fr | | | it | | | nl | | | no | | | pl | | | pt | | | ru | | | ro | | | fi | | | sv | | | tr | | | vo | | |
| |  |
| Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP w Płocku | |
 Katedra w Płocku od ul. Tumskiej |
|
| Data budowy | XII w., 1531-1535, 1787-1789, 1901-1903 |
| Data poświęcenia | 8 listopada 1144 |
| Data zniszczenia | 1127, 1530, 1939 |
| Wyznanie | katolicyzm |
| Rodzaj | bazylika mniejsza, katedra |
| Wezwanie | Wniebowzięcia NMP, św. Zygmunta |
| Architekt | Stefan Szyller (autor obecnego wyglądu) |
| Budulec | pierwotnie drewno, potem kamień i cegła |
| Obecnie | diecezja płocka |
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|
Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP w Płocku – najstarsza katolicka świątynia i najcenniejszy zabytek miasta, miejsce spoczynku władców Polski. Jej oficjalny tytuł to Bazylika katedralna pw. Najświętszej Maryi Panny Mazowieckiej Czczonej w Tajemnicy Wniebowzięcia. Katedra jest siedzibą parafii, której patronem jest św. Zygmunt.
Spis treści |
edytuj Historia
edytuj Katedra romańska
W 1130 na miejscu zburzonej katedry drewnianej biskup płocki Aleksander z Malonne przystąpił do budowy nowej, okazałej świątyni. Została ona konsekrowana w 1144 i była wówczas większą od katedr gnieźnieńskiej i wawelskiej. Na podstawie współczesnych analiz dowiedziono, że została ona wzniesiona ze starannie opracowanych ciosów granitowych (ciosy licowe były kwadratowe lub prostokątne o wymiarach: w warstwie niższej do 36 cm długości i do 21 cm wysokości, oraz w warstwie wyższej do 65 cm długości i do 32 cm wysokości), była prawie o takim jak dzisiaj układzie przestrzennym, zwłaszcza części wschodniej i o identycznym podziale naw oddzielonych między sobą rytmem kolumn i filarów. Była to więc trójnawowa bazylika z transeptem tej samej wysokości, co i prezbiterium, które jednak było o połowę krótsze od obecnego. Nawa główna górowała nad bocznymi nawet wtedy, gdy nie było empory, gdyż rozmieszczenie jej górnych okien jest charakterystyczne dla tego rodzaju budownictwa; jedynie ślady późniejszych przeróbek wskazują na to, że pierwotne okna były węższe od dzisiejszych. Dla widoczności prezbiterium było podwyższone o kilka stopni. Zapewne katedra była kryta – podobnie jak inne budowle w tym okresie – pułapem drewnianym z widoczną wewnątrz więźbą dachową.
Niejasna jest natomiast kwestia wież katedry romańskiej. Na pieczęci katedry z 1289 widać dwie wieże świątyni. Byłyby to więc przypuszczalnie dwie wieże kwadratowe zwieńczone dość płasko kamiennym dachem. Tymczasem zgodnie z obecnymi badaniami hipoteza ta została wykluczona, okazało się bowiem, że fundamenty dzisiejszych wież są gotyckie, zbudowane z cegły.
W trakcie przebudowy katedry w 1901 odnaleziono oryginalne głowice romańskie i wmurowano je w ściany przylegającego do katedry Muzeum Diecezjalnego.
Do katedry płockiej bp Aleksander z Malonne zamówił dwuskrzydłowe drzwi, zwane drzwiami płockimi. Zostały one odlane w Magdeburgu w latach 1152-1156. W niewyjaśnionych do dziś okolicznościach znalazły się one w Nowogrodzie Wielkim i tam do dziś zdobią sobór św. Zofii.
edytuj Katedra gotycka
Burzliwy w Polsce XIII w. dał się we znaki katedrze płockiej. W 1233 została ona zniszczona przez pożar, w 1243 została zniszczona przez Prusów, a w latach 1288-1289 Litwinów. Ogromne zniszczenia domagały się prac zabezpieczających i renowacyjnych. Największą zmianą była dobudowa gotyckich wież zachodnich. Powstały one najpóźniej na przełomie XIII i XIV w. Stare zapiski z archiwum katedry informują, iż w tym czasie w ich przyziemnej części były dwie kaplice wieżowe. Nadto z tych czasów pochodzą gotyckie łuki przyporowe. Z pewnością reliktami pierwotnego gotyku są również łukowo-ćwierćkoliste grzebienie szczytów we wschodnim i zachodnim zwieńczeniu zewnętrznej nawy głównej.
Prace remontowe w tym czasie były jednak prowadzone wyłącznie dorywczo i zniszczenie świątyni postępowało. Kazimierz Wielki nakazał, aby kościół został gruntownie odnowiony po jego śmierci, czego jednak nie uczyniono. Spowodowało to dalszą dewastację katedry. Nadal prowadzono prowizoryczne naprawy. Dopiero w 1442 pokryto katedrę nową dachówką i dokonano jej gruntownego remontu, który jednak okazał się nietrwały, gdyż w 1492 dzwony katedralne, z obawy przed zawaleniem się wież, zostały przeniesione do wieży zegarowej pobliskiego zamku.
edytuj Katedra renesansowa
W 1530 groźny pożar spowodował zawalenie się lewej nawy kościoła wraz ze sklepieniem, oraz stropu prezbiterium. W 1531 bp Andrzej Krzycki postanowił odnowić świątynię. W latach 1531-1534 wzniesiono od fundamentów, z zachowaniem partii dawnych murów, katedrę o nowym obliczu renesansowym z kopułą. Prace wykończeniowe trwały jeszcze potem przez kilkanaście lat. Dokonano również koniecznych napraw i uzupełnień. Zachowano dawną strukturę przestrzenną, ale uzupełniono ją nowymi elementami i formami włoskiego odrodzenia.
Tymczasem nim zakończono te zasadnicze prace architektoniczne, niespodziewanie ukazały się nowe pęknięcia w sklepieniach. Częste zmiany na urzędzie biskupa płockiego powodowały, iż żaden z następców bp. Krzyckiego nie zdołał w pełni poświęcić się dalszemu remontowi. Uczynił to dopiero bp Andrzej Noskowski. Za jego rządów dokonano koniecznych napraw i uzupełnień, oraz doprowadzono do końca zasadniczą budowę płockiej świątyni renesansowej. Pracami kierował Jan Baptysta z Wenecji.
Włoski budowniczy zachował najmocniejsze części budynku, tj. zewnętrzne mury naw bocznych, boczne absydy ze starymi romańskimi gzymsami z cegły, część zakrystii i większe partie wież.
Nowym elementem architektonicznym była kopuła umieszczona nad transeptem na ośmiobocznym tamburze z okrągłymi oknami. Przedłużono prezbiterium, dobudowano zakrystię, skarbiec i kapitularz. Ułożono kamienną posadzkę w świątyni.
Czarną plamą w renesansowej przebudowie katedry jest zatracenie wszystkich przedrenesansowych grobowców i epitafiów.
edytuj Katedra klasycystyczna
Dzięki bp. Michałowi Jerzemu Poniatowskiemu w latach 1784-1787 dokonano kolejnej przebudowy katedry. Najbardziej zagrożony runięciem fronton obudowano, zgodnie z założeniami klasycyzmu, grubymi murami, przyozdobionymi ciężką attyką z gzymsami, wspartą sześcioma jońskimi kolumnami. Taki wygląd frontonu raził ówczesnych krytyków swym niezharmonizowaniem z pozostałą częścią kościoła. W tym samym czasie dokonano gruntownej renowacji będącej w złym stanie technicznym katedry i wykończono dwie nowe kaplice w świątyni – Najświętszego Sakramentu i św. Zygmunta.
edytuj Katedra obecna
W 1900 okazało się, że stan katedry jest fatalny i niebezpieczny dla wiernych. Przy rozbiórce niektórych elementów ujawniły się pęknięcia aż do fundamentów. Kapituła zdecydowała się wówczas na gruntowny remont katedry, oraz odtworzenie wyglądu świątyni renesansowej. Projekt przebudowy zlecono Stefanowi Szyllerowi.
Restauracja polegała najpierw na odbudowaniu od zewnątrz dolnych partii starych murów i na zbudowaniu bocznych ścian z nowych ciosów granitowych. Górne ściany odbudowano z nowej cegły, której w tym celu wypalono milion sztuk. Najdelikatniejszą sprawą było dobudowanie zniszczonych już w XV w. wież. Zębate grzebienie szczytów nieco uzupełniono, wyprostowano i zakotwiczono. Wzniesiono nową kopułę zwieńczoną kamienną latarnią. W celu upamiętnienia najważniejszych prac architektonicznych związanych z katedrą od chwili jej powstania Zygmunt Langman wykonał w piaskowcu cztery tablice herbowe najbardziej zasłużonych dla katedry biskupów. Umieszczono je w arkadach szczytu zachodniego frontonu. W portalu wmurowano płaskorzeźbę przedstawiającą ofiarowanie katedry płockiej Matce Bożej.
W 1903 po trzech latach prac, 8 listopada biskup płocki Jerzy Szembek dokonał rekonsekracji katedry. Natomiast w latach 1904-1916 powstała polichromia autorstwa Władysława Drapiewskiego.
1 lipca 1910 papież Pius X obdarzył katedrę tytułem bazyliki mniejszej, pisząc o tym w specjalnym liście:
Starożytnością swoją celuje nad wszystkimi kościołami katedralnymi w Polsce pod panowaniem rosyjskim. Odznacza się architekturą, malowidłami ściennymi i witrażami; niemniej sławią ją niezliczone pomniki sztuki dawnej. Tam dwaj królowie pochowani oczekują w pokoju na zmartwychwstanie, świetny ich sarkofag tenże kościół zdobi. Posiada też znakomite relikwie świętych, a głowę św. Zygmunta, króla burgundzkiego, od dawna przechowuje ze czcią religijną. Skarbiec obfituje w godne podziwu naczynia święte i w drogocenne aparaty. Przy kościele jest muzeum, które szczyci się posiadaniem sławnych okazów wszelkiego rodzaju sztuki.
edytuj Kalendarium historyczne
- 1075 – powstanie diecezji płockiej
- pocz. XII w. – budowa pierwszej, drewnianej katedry
- 1126-1127 – najazd Pomorzan na Płock. Wówczas najprawdopodobniej spłonęła drewniana świątynia
- 1130-1144 – budowa nowej, romańskiej katedry przez biskupa Aleksandra z Malonne
- Ok. 1230 – książę Konrad mazowiecki przekazał katedrze słynny kielich z pateną, do dziś przechowywany w skarbcu katedralnym.
- XIII w. – dobudowa dwóch gotyckich wież
- 1350 – król Kazimierz Wielki ofiarował hermę na relikwie św. Zygmunta – patrona Płocka. Herma do dziś jest chlubą katedry, przechowywana jest w skarbcu.
- 1492 – ze względu na stan wież, dzwony katedry zostały przeniesione do wieży pobliskiego zamku
- 1530 – wielki pożar katedry
- XVI w. – Ponieważ próby odbudowy katedry romańskiej nie powiodły się, biskup Andrzej Krzycki zawarł kontrakt na budowę nowej świątyni z architektem Bernardinem synem Zanobiego Gianottiego (de Gianotis) rzeźbiarzem Giovannim Cinim ze Sieny i przedsiębiorcą budowlanym Filipem z Fiesole, pracującymi wcześniej przy budowie Kaplicy Zygmuntowskiej i przebudowie zamku na Wawelu. Pod ich kierunkiem w latach 1531-1535 wzniesiono trójnawową bazylikę z centralizującą częścią wschodnią, wzorowaną na rzymskich bazylikach przełomu XV/XVI w., zwłaszcza na kościele augustianów (Sant'Agostino). Do budowy użyto granitowych ciosów z rozebranej katedry romańskiej. Była to pierwsza renesansowa katedra na północ od Alp, zaprojektowana zgodnie z teoretycznymi założeniami Francesca di Giorgio Martiniego i Leonarda da Vinci. Około roku 1560 na polecenie biskupa Andrzeja Noskowskiego architekt Jan Baptysta z Wenecji znacznie rozbudował prezbiterium katedry i dostawił dwie ceglane wieże zachodnie.
- 1787-1789 – biskup płocki Michał Poniatowski, rodzony brat króla Stanisława Augusta przebudował zachodnią fasadę katedry, dostawiając klasycystyczny, kolumnowy portyk (rozebrany ok. 1900).
- 1825 – szczątki władców Polski – Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego zostały przeniesione spod posadzki w prezbiterium do sarkofagu w kaplicy pod północną wieżą, zw. odtąd "Kaplicą Królewską".
- 1901-1903 – gruntowna renowacja i przebudowa świątyni wg projektu architekta Stefana Szyllera, który przywrócił katedrze XVI-wieczny charakter.
- 1904-1916 – powstanie katedralnej polichromii autorstwa Władysława Drapiewskiego
- 1910 – papież Pius X nadał katedrze tytuł bazyliki mniejszej
- 1939 – wybuch II wojny światowej. Bomby niemieckie zniszczyły kaplicę św. Zygmunta. Bazylika została zamknięta dla wiernych, hitlerowcy urządzili w niej skład mebli.
- 1945 – ponowne otwarcie kościoła
- 1965 – biskup płocki Bogdan Sikorski powołał do życia parafię katedralną pw. św. Zygmunta. Jej pierwszym proboszczem został ks. Stanisław Kutniewski.
- 1978 – proboszczem katedry mianowany został ks. Stefan Budczyński
- 1982 – prymas Polski kard. Józef Glemp dokonał poświęcenia kopii romańskich "Drzwi Płockich".
- 1986 – proboszczem katedry mianowany został ks. Wacław Gapiński.
- 1991 – wizytę w katedrze złożył papież Jan Paweł II. Przewodniczył nabożeństwu ku czci Serca Jezusowego i wygłosił homilię.
- 2003 – renowacja i nieznaczna przebudowa katedralnego prezbiterium. Ufundowany został też nowy ołtarz i lektorium; proboszczem świątyni mianowany został ks. Janusz Filarski
- 2005-2007 – całkowita renowacja kaplicy Najświętszego Sakramentu
- 2007-2008 - renowacja dwóch najstarszych ołtarzy katedry: Matki Bożej Mazowieckiej i Ukrzyżowania.
edytuj Wygląd zewnętrzny
Obecny wygląd zewnętrzny katedry pochodzi z czasów ostatniej przebudowy w latach 1901-1903. Główne wejście do bazyliki znajduje się od strony zachodniej, natomiast prezbiterium położone jest po stronie wschodniej. Jest to trójnawowa bazylika z dwiema wieżami, kopułą, czterema kaplicami bocznymi, dwiema zakrystiami, skarbcem i kapitularzem.
Na szczycie, znajdującym się na fasadzie, umieszczono w XX w. cztery tablice z herbami tych biskupów płockich, którzy odegrali największą rolę w budowie i przebudowach płockiej bazyliki: Aleksandra z Malonne, Andrzeja Noskowskiego, Michała Poniatowskiego i Jerzego Szembeka. Poniżej herbów neoromańska rozeta wykonana z piaskowca. Do katedry prowadzi współcześnie wykuty w kamieniu arkadowo-kolumnowy portal. W jego górnej części znajduje się tympanon, przedstawiający scenę ofiarowania Matce Bożej Mazowieckiej, której towarzyszą św. Zygmunt i św. Stanisław Kostka, oraz wykonawcy ostatniej przebudowy katedry z XX w. i przedstawiciele wszystkich stanów. Fasada bazyliki została gruntownie odnowiona w 2004 r.
edytuj Wnętrze
edytuj Drzwi Płockie
Zobacz więcej w osobnym artykule: Drzwi płockie.Powstały w połowie XII w. w Magdeburgu z przeznaczeniem dla płockiej katedry. Ich fundatorem był biskup Aleksander z Malonne. Wykonano je z brązu, składały się z 24 kwater. Z dotychczasowych badań wynika, że w płockiej bazylice były ok. 250 lat. Od XV w. zdobią sobór św. Zofii w Nowogrodzie Wielkim (Rosja). Jak do tego doszło – nie wiadomo. Jedna z hipotez mówi o zrabowaniu ich już w XIII w. przez Litwinów, inna twierdzi, że zostały przekazane przez biskupów płockich jako dar dla księcia nowogrodzkiego Szymona Lingwena, brata Władysława Jagiełły. Jeszcze przed II wojną światową liczne polskie autorytety postulowały, aby rząd polski odzyskał bezcenny zabytek. Po wojnie jednak rząd komunistyczny nie był zainteresowany tą sprawą. W efekcie 23 listopada 1981 r. w katedrze umieszczono wierną kopię Drzwi Płockich, którą 28 lutego 1982 r. poświęcił prymas Polski kard. Józef Glemp. Oddzielają one kruchtę od nawy głównej.
edytuj Nawa główna
To obok prezbiterium najwyższa część katedry. Znajduje się tam wiele interesujących dzieł. Na pierwszym od prezbiterium filarze nawy głównej umieszczona jest od 1908 r. pseudorenesansowa ambona rzeźbiona w masywnym drewnie wg proj. Stefana Szyllera. Wykonana została w Warszawie. Jej piedestał stanowi wiązka sześciu kolumn wraz z wysokim cokołem. Pełna balustrada prowadząca na górę ambony podzielona jest na pięć pól przedstawiających Chrystusa, oraz czterech ewangelistów. Najbardziej okazałą częścią zabytku jest baldachim o kopulastym zwieńczeniu z wieżyczką, otoczoną czterema pełnymi rzeźbami skrzydlatych aniołów, skierowanych w cztery strony świata. Naprzeciw ambony znajduje się reprezentacyjne dzieło Piusa Welońskiego – nagrobek biskupa płockiego Michała Nowodworskiego, siedzącego w stroju pontyfikalnym i nauczającego. Nad tym pomnikiem tablica z 1868 r. ku czci znanego płockiego lekarza Stanisława Siennickiego. Od 1965 r. nieopodal nagrobka bp. Nowodworskiego znajduje się figura św. Antoniego.
edytuj Prezbiterium
Jego centralne miejsce stanowi ołtarz główny z 1937 r., wykonany z marmuru, wyłożony kamieniem. To neorenesansowe dzieło arch. Szyllera cechują właściwe proporcje i umiarkowane zdobnictwo. W niszach umieszczono osiem figurek aniołów z brązu, a w zagłębieniu centralnym figurę Chrystusa modlącego się w Ogrójcu. Rzeźby zostały zniszczone w czasie II wojny światowej. W 2007 nisze uzupełniono figurkami ośmiu świętych związanych z diecezją płocką. Ponad ołtarzem największy witraż katedry przestawiający Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny. Po bokach prezbiterium znajdują się drewniane stalle wykonane w latach 1906-1910. Wśród wyposażenia prezbiterium szczególnie wyróżnia się stalla biskupia. Dziełem sztuki snycerskiej jest także tron biskupi (po prawej stronie) z wycyzelowanym herbem kapituły płockiej, zaś arcydziełem fotel tronowy (po lewej stronie) z początku XX wieku.
W 2003 prezbiterium poddano gruntownej restauracji i nieznacznie je przebudowano. Pośrodku ustawiono posoborowy ołtarz wykonany z brązowego marmuru (z tego samego materiału zrobiono lektorium umieszczone przy wejściu do prezbiterium), zaś marmurowa balustrada oddzielająca tę część katedry od nawy głównej przeniesiono do kaplicy św. Zygmunta (w prezbiterium pozostały jedynie niewielkie jej fragmenty). Obok nowego ołtarza stoi zabytkowy, marmurowy kandelabr, w którym w okresie wielkanocnym umieszcza się paschał.
Epitafia
edytuj Północna nawa boczna
Kaplica Królewska
Znajduje się pod północną wieżą bazyliki. W jej podziemiach spoczywają szczątki władców Polski – Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego oraz piętnastu książąt mazowieckich. W średniowieczu dewastowane przez różnych najeźdźców, zostały odnalezione dopiero w 1825 r. i staraniem bp. Prażmowskiego złożone w obecnym miejscu w sarkofagu z czarnego marmuru wykonanym wg projektu Zygmunta Vogla. Umieszczono na nim napis:
Władcy i dziedzice ziem: krakowskiej, sandomierskiej, śląskiej, wielkopolskiej, mazowieckiej, dobrzyńskiej, michałowskiej, łęczyckiej i Pomorza.
Na przodzie sarkofagu znajduje się orzeł z alabastru, a na jego płycie złote insygnia królewskie.
Kaplicę tę nazywano dawniej głogowianą z powodu wzniesionego tu w 1580 r. w stylu późnorenesansowym pięknego epitafium znakomitego humanisty, prałata Pawła Głogowskiego. Po przeciwnej stronie tablicy stoi barokowy ołtarz z czarnego marmuru przeniesiony tu w 1783 r. z kaplicy Najświętszego Sakramentu. Znajduje się tu obraz św. Kazimierza Jagiellończyka pędzla Władysława Drapiewskiego. W górnej kondygnacji ołtarza umieszczono starszą płaskorzeźbę Ostatniej Wieczerzy. Kaplica oddzielona jest od nawy bocznej neorenesansową kratą kutą w żelazie wykonaną w 1913 r. wg projektu Stefana Szyllera.
Ołtarz św. Stanisława Szczepanowskiego
Pochodzi z 1931 r. Jego projektantem jest Władysław Drapiewski. Wykonany w kieleckim marmurze techniką mozaikową; otaczają go w niszach skrzydeł bocznych umieszczone dwie alabastrowe stylizowane rzeźby aniołów, wykonane przez zakłady kamieniarskie Żurawno pod Lwowem.
Ołtarz Serca Jezusowego
Znajdujące się w nim figury Chrystusa oraz św. Dominika i św. Małgorzaty Marii Alacoque zostały wyrzeźbione w 1913 r. z marmuru kararyjskiego i umieszczone na tle nastawy z innych wielobarwnych marmurów. W tympanonie frontonu umieszczono wykonaną w Wenecji mozaikę – wierną kopię słynnej mozaiki Dobrego Pasterza z V wieku znajdującą się w Rawennie.
Kaplica Najświętszego Sakramentu
Jej centralne miejsce zajmuje ołtarz z tabernakulum ufundowany w 1900 r. przez bp. Michała Nowodworskiego. Jego projektantem był Józef Dziekoński. Został on wykonany z różnobarwnych marmurów i złoconego brązu w stylu neorenesansowym. Nad ołtarzem znajduje się witraż przedstawiający Serce Jezusa.
Na prawej ścianie kaplicy umieszczone jest epitafium biskupa Franciszka Pawłowskiego, zaś po lewej stronie tablica ku czci bł. Leona Wetmańskiego – biskupa pomocniczego diecezji płockiej zamordowanego w Działdowie w 1941 r., beatyfikowanego w 1999 r. Kaplica oddzielona jest od transeptu marmurową balustradą.
Od tej części bazyliki Władysław Drapiewski rozpoczął malowanie polichromii katedry. W środku sklepienia kaplicy umieścił Chrystusa adorowanego przez aniołów, oraz symbole eucharystyczne. Na ścianach, po obu stronach przedstawił procesję aniołów.
W latach 2005-2007 miała miejsce gruntowna restauracja kaplicy. Właściwe prace (renowacja posadzki, ołtarza, zabytkowych tablic epitafijnych) trwały przez dwa lata. Ostatnim etapem prac było odnowienie polichromii tej części katedry.
Nagrobki i epitafia
- małżonków Kaleckich (1568)
- kanoników Mikołaja i Jana Cząbskich (1613)
- biskupa Jakuba Buczackiego (1549)
- kanonika Bartłomieja Niszczyckiego (1555)
- biskupa Tadeusza Pawła Zakrzewskiego (koniec XX w.)
Witraże
Wszystkie pochodzą z 1960
edytuj Transept (nawa poprzeczna)
Ołtarz Matki Bożej Mazowieckiej, patronki katedry Umieszczony jest na lewym filarze przy wejściu do prezbiterium, wykonany z czarnego, brunatnego i białego marmuru w 1634. Znajduje się w nim czczona przez wiernych figura Matki Bożej Mazowieckiej, patronki katedry wykonana w białym marmurze. Dawniej ten ołtarz nazywano kapłańskim, gdyż duchowni mieli szczególny obowiązek czczenia Maryi. Ołtarz został gruntownie odnowiony w 2007.
Ołtarz Ukrzyżowania Umieszczony jest na prawym filarze przy wejściu do prezbiterium. To najstarszy zachowany ołtarz katedry, wzniesiony w 1600 r. z zestawionego kontrastowo marmuru z alabastrem. W jego górnej kondygnacji znajduje się popiersie św. Ignacego Loyoli, zaś centrum stanowią figury Jezusa Ukrzyżowanego oraz Matki Bożej i św. Jana. Warto dodać, że do 1781 w ołtarzu przechowywany był Najświętszy Sakrament. Ołtarz został gruntownie odnowiony w 2008.
Nagrobki
edytuj Południowa nawa boczna
Kaplica św. Rodziny Znajduje się pod południową wieżą. Naprzeciw wejścia dwukondygnacyjny, renesansowy pomnik z marmuru, gdzie pochowani są wojewoda płocki Andrzej Sieprski wraz z małżonką. Po prawej stronie XVIII-wieczny ołtarz Niepokalanego Poczęcia NMP, wykonany z wielobarwnego marmuru, przeniesiony tu po ostatniej przebudowie katedry z kaplicy św. Zygmunta. W dolnej części nastawy ołtarzowej umieszczono obraz przedstawiający św. Rodzinę, zaś w północnej kondygnacji popiersie św. Waleriana. Kaplica oddzielona jest od nawy bocznej neorenesansową kratą. Obok kaplicy znajduje się tablica z nazwiskami 137 kapłanów diecezji płockiej, którzy zginęli w czasie II wojny światowej.
Ołtarz św. Teresy od Dzieciątka Jezus Wykonany w 1930 w Łodzi. Sama płaskorzeźba świętej pochodzi zaś z Włoch.
Ołtarz św. Stanisława Kostki
Wykonany w 1909 r. z wielobarwnego marmuru, wg proj. Stefana Szyllera. W górnej części znajduje się mozaika patrona ołtarza, poniżej figury Matki Bożej, oraz św. Alojzego i św. Barbary. Ołtarz ten został ufundowany przez młodzież miasta Płocka.
Kaplica św. Zygmunta, patrona Płocka
Jej główną część stanowi ołtarz z wielobarwnego marmuru wykonany w 1913 r. wg proj. Stefana Szyllera. Jest to najbardziej skromny ołtarz bazyliki. Nad nim umieszczono wykonany w 1956 r. witraż św. Zygmunta. Kaplica ta została zniszczona podczas bombardowania katedry we wrześniu 1939.
Na ścianach bliżej wejścia widnieją dwie rzeźby nagrobne: biskupa Konstantego Plejewskiego, zm. w 1883 r., oraz bł. Antoniego Juliana Nowowiejskiego – męczennika z Działdowa, beatyfikowanego w 1999 r. Jednak w tym drugim przypadku to tylko pomnik symboliczny, ciała abp. Nowowiejskiego nigdy nie odnaleziono. W kaplicy znajduje się barokowa, XVIII-wieczna chrzcielnica z czarnego marmuru na dwustopniowej podstawie. Ponadto nieopodal wejścia znajduje się obraz Jana Pawła II. Od 2003 r. kaplica oddzielona jest od pozostałej części katedry marmurową balustradą, przeniesioną tu z prezbiterium.
Nagrobki i epitafia
- kanonika Stanisława Dunin-Wolskiego (1602)
- biskupa Piotra Dunin-Wolskiego (koniec XVI w.)
- biskupa Stanisława Łubieńskiego (1640)
- kanonika Pawła Potrykowskiego (XVII w.)
- biskupa Teodora Machczyńskiego (XVIII w.)
- biskupa Bogdana Mariana Sikorskiego (koniec XX w.)
Witraże
Wszystkie witraże pochodzą z 1960.
edytuj Polichromia
Wykonana na początku XX w. przez Władysława Drapiewskiego, jeden z najciekawszych elementów katedry. Obrazy zajmujące wszystkie ściany katedry przestawiają m.in. sceny biblijne, czy wizerunki Maryi z Litanii Loretańskiej.
W 2003 polichromia nawy bocznej została zdewastowana przez wandali, którzy namalowali na niej sprayem krzyże satanistyczne. Mimo początkowych obaw zostały bez naruszania oryginalnych malowideł usunięte w 2004. Ciekawym elementem polichromii są herby prawie wszystkich biskupów płockich od bp. Marka do abp. Stanisława Wielgusa. Jednakże herb abp. Wielgusa jest ostatnim jaki zmieścił się w przeznaczonym do tego miejscu w nawach bocznych. Nie wiadomo więc, gdzie zostanie namalowany herb jego następcy – bp Piotra Libery.
edytuj Organy
Zbudowane w 1907 przez firmę Wilhelma Sauera z Frankfurtu nad Odrą dla kościoła w Żarach. Po wojnie, na początku lat 50. XX w., wyjęte z nieczynnego kościoła poewangelickiego i przewiezione do Płocka, gdzie organmistrz Dominik Biernacki, rekonstruując liczne brakujące elementy, ich zainstalował. Płocki instrument dysponuje 4 manuałami ręcznymi oraz klawiaturą nożną (pedałem). Organy te należą do największych i najciekawszych w kraju. Posiadają trakturę pneumatyczną, 66 głosów (około 4300 piszczałek, najmniejsza 10 mm, a największa 6 m), wbudowane dzwony rurowe oraz dobudowany w latach 70. 7-głosowy pozytyw, 638 piszczałek którego zostały rozmieszczone w kopule katedry. Użycie tego pozytywu (naukowo nazywanego z niemiecka Fernwerkiem) pozwala na uzyskanie efektu daleko grających organów, słyszalnych jakby z niebiańskiej dali. Wybrane przez Sauera głosy o pięknym, romantycznym tembrze pozwalają na zastosowanie wiele różnych kombinacji brzmieniowych. Jest to instrument reprezentujący sobą romantyczny nurt w budownictwie organowym i jest jednym z najlepszych jego przykładów. Co roku w maju i czerwcu w katedrze odbywa się Płocki Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej podczas którego występują artyści z kraju i z zagranicy.
edytuj Skarbiec katedralny
Znajduje się nad północną zakrystią. W okresie od XIII w., aż do końca I Rzeczypospolitej wieku należał do najbogatszych w Polsce. Obecnie większość jego zbiorów przeniesiono do pobliskiego Muzeum Diecezjalnego.
Najcenniejsze eksponaty:
- Kielich z pateną fundacji Konrada mazowieckiego (XIII w.)
- Relikwiarz hermowy św. Zygmunta fundacji Kazimierza Wielkiego (XIV w.). Zawiera czaszkę świętego. Na hermę wykonaną ze srebrnej blachy nałożono w XVII w. (złotnik Stanisław Zemelka z Płocka) złotą koronę z XIII wieku, zapewne ofiarowaną niegdyś katedrze przez któregoś z władców. Jest to bodaj najstarsza z zachowanych koron polskich. Wiązana bywa z Konradem mazowieckim lub którymś z książąt krakowskich przez analogię do złotego krzyża, wykonanego z dwóch podobnych, choć skromniejszych diademów, przechowywanego w skarbcu katedralnym w Krakowie.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Diadem płocki.- Puszka czerwińska, składająca się z pięciu części pochodzących z różnych wieków.
- Ołtarz polowy Konstancji Austriaczki.
edytuj Dzwony
Pojawiły się w wieżach katedry w XV w. Ufundował je biskup płocki Kazimierz. Ze względu na pogarszający się stan techniczny wież, w 1492 dzwony przeniesiono do Baszty Wysokiej zamku płockiego. W XVIII w. było już sześć dzwonów o imionach: św. Zygmunt, Niedzielnik, Biskup Jakub, Św. Jan, Za konających, oraz nieużyteczny dzwon bez serca. W czasie I wojny światowej Niemcy dzwony zarekwirowali i przetopili. Po wojnie zostały odtworzone i w 1922 poświęcono pięć nowych dzwonów św. Zygmunt, św. Wojciech, św. Stanisław Kostka, Maryja i św. Antoni. Wszystkie one zostały zrabowane w 1941. Po zakończeniu okupacji w 1948 zamówiono nowy dzwon św. Stanisław Szczepanowski Męczennik.
Z inicjatywy biskupa płockiego Zygmunta Kamińskiego w 1995 wykonano i zamontowano trzy nowe dzwony: św. Jakub Apostoł, św. Stanisław Kostka i bł. Siostra Faustyna. Są one napędzane elektrycznie i sterowane elektronicznie.
edytuj Krypta biskupia
- bp Apolinary Wnukowski, biskup płocki (zm. 1908)
- bp Tadeusz Paweł Zakrzewski, biskup płocki (zm. 1961)
- bp Piotr Dudziec, biskup pomocniczy (zm. 1970)
- bp Bogdan Sikorski, biskup płocki (zm. 1988)
Otwarta corocznie w dniach 1-2 listopada.
edytuj Kapituła katedralna
Przy płockiej katedrze kapituła wykształciła się na przełomie XI i XII w. W połowie XII w. składała się ona już z sześciu godności: prepozyta, scholastyka, kustosza, dziekana, archidiakona, kantoria, oraz osiemnastu kanoników gremialnych.
Od początku XIII w. do godności prałackich przybyły jeszcze urzędy: kanclerza, archidiakona dobrzyńskiego i archidiakona pułtuskiego. Liczba kanonikatów w ciągu wieków wzrastała i w połowie XVIII stulecia wynosiła już dwadzieścia siedem osób. Za rządów diecezją płocką biskupa Michała Jerzego Poniatowskiego w drugiej połowie XVIII w. nastąpiła częściowa redukcja niektórych godności. W jej wyniku pozostały w kapitule katedralnej w Płocku cztery urzędy, tzw. prałatury: prepozyta, archidiakona płockiego, archidiakona pułtuskiego, kustosza, a liczba kanoników gremialnych została zmniejszona do ośmiu. Taki stan utrzymał się do chwili obecnej z tym, że w 1903 r. nastąpiła zmiana nazwy prałatur na: prepozyta, archidiakona, dziekana i scholastyka.
Obecny skład kapituły katedralnej płockiej:
- bp Roman Marcinkowski – prepozyt
- ks. inf. Ireneusz Kaczorek – prałat archidiakon
- ks. inf. Wojciech Góralski – prałat dziekan
- ks. prał. Wacław Gapiński – prałat scholastyk
- ks. prał. Marek Smogorzewski
- ks. prał. Kazimierz Ziółkowski
- ks. prał. Marek Makowski
- ks. prał. Kazimierz Dziadak
- ks. kan. Tomasz Kadziński
- ks. prał. Ryszard Czekalski
- ks. prał. Daniel Brzeziński
- ks. kan. Janusz Filarski
edytuj Parafia katedralna
Zobacz więcej w osobnym artykule: Parafia św. Zygmunta w Płocku.edytuj Bibliografia
- Bujak A. Katedra płocka, 1995
- Grabowski L. Katedra płocka i jej zabytki, Płock 1970
- Płuciennik S. Płock. Przewodnik, Płock 2006
edytuj Zobacz też
edytuj Linki zewnętrzne
Bazylika archikatedralna w Poznaniu • Bazylika katedralna w Płocku • Kościół św. Jakuba w Zbrasławiu • Katedra w Székesfehérvár • Bazylika archikatedralna na Wawelu w Krakowie • Katedra św. Stanisława w Wilnie • Bazylika Saint-Denis • Kościół Notre-Dame de Bon Secours w Nancy • Katedra Świętej Trójcy w Dreźnie • Bazylika archikatedralna w Warszawie