Katalizör.html |
| | | ca | | | de | | | en | | | es | | | fr | | | it | | | nl | | | no | | | pl | | | pt | | | ru | | | ro | | | fi | | | sv | | | tr | | | vo | | |
| |  |
Katalizör (Yunanca'dan κατάλυσις = çözülme), kimyevi bir tepkimenin hızını arttıran veya yavaşlatan maddeler. Katalizör terimi, 1835'te İsveçli kimyacı Jöns Jakob Berzelius tarafından ilk defa kullanıldı. Berzelius, katalizörün tepkimeye giren maddelerin bağlarını çözecek şekilde tesir ettiğini ve böylece tepkimenin daha hızlı bir şekilde meydana gelmesine yardım ettiğini kabul etti. Bazı katalizörler tepkimenin hızını yavaşlatır. Bunlara negatif katalizör denir. Buna rağmen katalizörlerin çoğu tepkime hızını arttırır ve tepkime hızını arttıran katalizörlere de pozitif katalizör denir.
Katalitik işlemler modern sanayide (bilhassa esası kimyevi madde olan) ve petrol ürünlerinin elde edilmesinde yaygın olarak kullanılır.
Konu başlıkları |
değiştir Katalizörlerin karakterleri
Her tip katı, sıvı veya gaz madde katalizör olarak tesir edebilir. Buna rağmen katalitik tepkimeler çok tipik özellikler gösterdiğinden yalnız belirli maddeler belirli tepkimelere katalitik etki yapabilir.
İlk önceleri, katalizörlerin katıldıkları tepkime sırasında değişikliğe uğramadıkları düşünüldü. Sonradan bazı katalizörlerin tepkimeye iştirak ettiği, yani bir değişikliğe uğradığı, fakat bunların reaksiyon sonunda miktar ve şekil olarak yeniden ilk hallerine döndükleri tesbit edildi. Bazı katalizörlerin reaksiyon sırasında hiç olmazsa şekillerinin devamlı olarak değiştiği bilinmektedir.
Katalizörlerin genellikle küçük miktarları tesirlidir. Bir katalizör kendinin birkaç bin katı ağırlığındaki maddelerin tepkimesini katalize edebilir. Katalizör, tepkimenin hızını arttırırken tersinir (geri dönebilen veya çift yönlü) bir tepkimenin denge noktasına tesir etmez. Katalizör tepkime hızını arttırdığı için tepkimenin kısa zamanda dengeye gelmesini sağlar. Fakat tepkimeye giren maddelerin denge noktasındaki bağıl derişimlerini değiştirmez. Yani o tepkime katalizörsüz, meydana gelse ve dengeye ulaşsa, denge halinde iken mevcut olan tepkimeye giren madde miktarı, aynı tepkimenin katalizörle elde edilmiş denge halindeki miktarına eşitir.
değiştir Katalitik etkimenin mekanizması
Katalitik etkimenin gerçek mekanizması tam olarak bilinmemesine rağmen bunun en azından bazı durumlarda reaksiyona giren maddelerin katalizör yüzeyinin küçük bir kısmı üzerinde emildiği (absorblandığı) bir yüzeysel olay olduğu düşünülmektedir. Böyle bir olay, tepkimenin başlaması için gerekli olan aktif enerji miktarını herhangi bir şekilde azaltabilir. Böylece ilerlemenin daha hızlı olması sağlanır. Negatif katalizörler, zincirleme tepkimelerdeki bir basamağa etki ederek bunu takip eden basamakları durdururlar. Mesela katalizör, tepkime ortamındaki maddelerden biriyle birleşerek tepkimenin devamına mani olur. Aynı zamanda negatif katalizörler, pozitif katalizörlerle birleşerek onun tesirini yok edebilir. Pozitif ve negatif katalizörler bazı kirliliklerin etkisine maruz kalır ki o zaman katalizör zehirlenir, yani katalizörün etkisi ortadan kalkar. Bu şekildeki zehirler, katalizör yüzeyi üzerindeki aktif bölgeleri atıl hale getirebilecek şekilde etki edebilirler.
değiştir Katalizör tipleri
Çok bilinen katalizörler metalik bileşiklerin ve metallerin tozlarıdır. Katalizörler, bileşik ve tepkime tipine bağlı olarak sınıflandırılabilir. Mesela, sülfürik asit, hidrokarbonların izomerizasyonunda, platin, çift bağların hidrojenlendirilmesinde kullanılır. Hayvan ve bitki hücrelerinde bulunan enzimler, hayat için zaruri olan biyokimyevi tepkimeleri katalize ederler.